WPROWADZENIE
Swarm jest konstelacją trzech satelitów ESA przeznaczonych do wykonania najdokładniejszego jak do tej pory przeglądu pola geomagnetycznego i jego ewolucji czasowej. Jest to najambitniejszy projekt w tej dziedzinie. Dostarczy nowych informacji na temat systemu obejmującego Ziemię i jej otoczenie dzięki lepszemu zrozumieniu budowy wnętrza planety i jego związków z geoprzestrzenią (obszarem w którym procesy elektromagnetyczne są uzależnione od pola magnetycznego Ziemi). Satelity dostarczają wysoko precyzyjnych i wysokorozdzielczych pomiarów intensywności, kierunku i zmienności pola magnetycznego w połączeniu pomiarami cząstek, przyspieszenia i precyzyjną nawigacją. Pozwoli to na opracowanie pierwszego globalnego obrazu zmienności czasowej pola geomagnetycznego w skali od godzin do kilku lat i bezpośrednie wyizolowanie różnorodnych źródeł pola magnetycznego. Satelity dostarczą zwłaszcza charakterystyk przestrzenno - czasowych zarówno wewnętrznych źródeł pola magnetycznego (w jądrze, płaszczu i skorupie) jak i źródeł zewnętrznych (prądów w jonosferze i magnetosferze). Stworzy to unikalną okazję do badań składu i procesów zachodzących we wnętrzu Ziemi. Zbierane informacje pozwolą również na badania wpływu Słońca na otoczenie Ziemi. Do podstawowych szczegółowych celów naukowych misji zaliczają się: wykonanie precyzyjnych badań dynamiki jądra Ziemi, procesów związanych z geodynamem i oddziaływań między jądrem i płaszczem; scharakteryzowanie magnetyzmu litosferycznego i jego powiązanie ze strukturami geologicznymi; określenie przewodności płaszcza Ziemi w trzech wymiarach; oraz wykonanie badań przepływu ładunków elektrycznych w magnetosferze i jonosferze. Do celów dodatkowych zaliczają się: zidentyfikowanie wzorca cyrkulacji oceanicznej poprzez poszukiwania jej sygnatur magnetycznych; oraz ilościowe scharakteryzowanie zjawisk magnetycznych zachodzących w górnej atmosferze Ziemi.
W przypadku dynamiki jądra i procesów geodynama Swarm pozwoli na poprawę modeli pola magnetycznego generowanego przez jądro w stosunku do rezultatów opartych na danych z satelitów Ørsted (duński satelita wystrzelony 23 marca 1999 r), CHAMP (Challenging Minisatellite Payload, niemiecki satelita wystrzelony 15 lipca 2000 r i zdeorbitowany 19 września 2012 r) i SAC-C (argentyński satelita z udziałem USA, Francji, Włoch, Danii i Brazylii wystrzelony 21 listopada 2000 r). Będzie to możliwe dzięki długotrwałym pomiarom z lepszą rozdzielczością przestrzenną i czasową. Pozwoli to na zweryfikowanie podstawowych założeń używanych podczas przewidywania krótkoterminowej ewolucji głównej składowej pola magnetycznego Ziemi, zarówno klasycznych (np. przepływ zamrożony) jak i bardziej współczesnych (np. przepływ heliakalny). Dane z satelitów pozwolą też na opracowanie modeli przepływu na powierzchni jądra z większą rozdzielczością czasową. Poprawi to współczesne symulacje, w których przepływ na powierzchni jądra jest słabo rozdzielony, tak że uwzględniany jest tylko średni przepływ w okresie ostatnich 20 lat. Takie szczegółowe modele przepływu na powierzchni jądra pozwolą na dalsze badania oscylacji skrętnych i oddziaływań między jądrem a płaszczem. Połączenie danych Swarm z danymi Ørsted i CHAMP pozwoli na badania wszystkich zjawisk magnetohydrodynamicznych mogących potencjalnie wpływać na jądro w okresach czasu od krótszych niż rok do trwających dekady. Głównym przedmiotem zainteresowania są tu zmiany pola magnetycznego które nie mogą być wyjaśnione na bazie modeli przepływu na powierzchni jądra. Dalszym badaniom poddane zostaną procesy dyfuzji magnetycznej w jądrze. Ponadto mogą zostać zidentyfikowane ruchy falowe mogące odpowiadać za propagację cech magnetycznych na powierzchni jądra. Pozwoli to na nałożenie mocnych ograniczeń na intensywność toroidalnego pola magnetycznego w zewnętrznej części jądra. Poza tym, dzięki szczegółowym informacją na temat ewolucji pola magnetycznego na powierzchni jądra w długim okresie czasu użycie nowych metod analizy danych pozwoli na dokładniejsze przewidywanie zachowania się pola magnetycznego Ziemi, zwłaszcza w obszarze anomalii południowoatlantyckiej.
Pomiary dostarczone przez satelity pozwolą na rozciągnięcie pomiarów pola magnetycznego związanego z litosferą na zakres głębokości 5 - 3000 km. Obecne pomiary nie obejmują środkowej części litosfery. Zostanie to osiągnięte dzięki większej rozdzielczości pomiarów. Większa rozdzielczość pozwoli też na zidentyfikowanie pasów magnetycznych w skorupie oceanicznej odpowiadających okresom o odwrotnej biegunowości pola magnetycznego. Po raz pierwszy pasy zostaną zmapowanie globalnie. Globalne mapowanie pasów magnetycznych będzie bardzo istotne, ponieważ obecnie zawiera ono duże przerwy na obszarze Oceanu Południowego. Utrudnia to badania tektoniki płyt litosfery oceanicznej. Misja pozwoli też na rozpoznanie anomalnych pasów magnetycznych przebiegających w kierunku północ - południe. Są one trudne do wyizolowania z danych dostarczanych przez pojedyncze satelity na orbitach polarnych. Unikalna konfiguracja konstelacji Swarm z niewielką separacją w kierunku wschód - zachód pomiędzy dwoma satelitami na niższych orbitach pozwoli na obejście tych ograniczeń. Inną istotną implikacją pomiarów pola magnetycznego litosfery o większej rozdzielczości będzie możliwość opracowania globalnych map przepływu ciepła. Obszary charakteryzujące się silnym przepływem ciepła posiadają pole magnetyczne o małej intensywności. Jest to wywołane obecnością materii o temperaturze większej od temperatury Curie. Do tej pory w ten sposób, na bazie danych z satelitów CHAMP i Ørsted rozpoznano takie obszary na Antarktyce, pod lodowcami.
Oszacowania przewodności elektrycznej płaszcza Ziemi poprawią poznanie jego właściwości fizycznych i chemicznych. Głębokie części płaszcza mogą być próbkowane z użyciem sygnałów magnetycznych powstających w jądrze i rejestrowanych na powierzchni Ziemi. Metoda ta jest oparta na precyzyjnym określaniu parametrów pola magnetycznego podczas epizodów jego szybkich i krótkotrwałych zmian. Wymaga poczynienia pewnych założeń a priori na temat kinematyki ruchów płynu w zewnętrznej części jądra. Przewodność płaszcza górnego może zostać oszacowana na bazie obserwacji efektów geomagnetycznych wywoływanych przez zmiany pola magnetycznego powodowane przez czynniki zewnętrzne. Przewodność elektryczna płaszcza jest bardzo czuła na małe zmiany zawartości płynu i stopnia stopienia materiału w jego obrębie i w mniejszym stopniu na zmiany w jego mineralogii. Badania poziomej zmienności w właściwościach fizycznych płaszcza za pomocą metod geofizycznych są obecnie istotnym zagadnieniem. Dostarczają informacji na temat takich procesów geodynamicznych jak konwekcja w płaszczu, dalsze losy płyt tektonicznych pochłoniętych podczas subdukcji oraz geneza kontynentów. Obecnie ulepszenia w metodach tomografii sejsmicznej dostarczyły ważnych rezultatów dotyczących właściwości mechanicznych pochłoniętych płyt i strumieni materii w płaszczu. Oszacowania przewodności elektrycznej dostarczają natomiast informacji na temat spójności takich składników płaszcza jak grafit, płyny, materia częściowo stopiona i substancje lotne. Mogą one wywierać istotny wpływ na reologię i ostatecznie na konwekcję w płaszczu i tektonikę. Z powodu rzadkości i nieregularności w lokalizacji obserwatoriów geomagnetycznych (np tylko kilka z nich znajduje się na obszarach oceanicznych) globalny obraz przewodności elektrycznej płaszcza może zostać uzyskany tylko dzięki pomiarom prowadzonym z orbity. Właściwe mapowanie przewodności w trzech wymiarach wymaga danych o wyższej rozdzielczości przestrzennej niż odstępne obecnie oraz polepszenia oszacowań odpowiedzi elektrycznej płaszcza w skalanych czasowych od godzin do dni. Satelity Swarm dostarczą wymaganych danych w różnych regionach jednocześnie.
Jednoczesne pomiary pół magnetycznych generowanych przez przepływ ładunków w jonosferze i magnetosferze prowadzone na różnych wysokościach i w różnym czasie lokalnym pozwolą na lepsze oddzielenie wewnętrznych i zewnętrznych źródeł pola magnetycznego. Tym samym poprawią modele pola geomagnetycznego, ponieważ efekt wywoływany przez pola magnetyczne powstające zewnętrznie zawsze wprowadza błąd systematyczny w modele tego typu. Poza znaczeniem dla badań wewnętrznego pola magnetycznego Ziemi dane te pozwolą również na lepsze scharakteryzowanie zewnętrznego pola magnetycznego. Będzie to istotne dla badań nad pogodą kosmiczną oraz praktycznych zastosowań jej modeli. Jednoczesne uzyskiwane danych w różnym czasie lokalnym pozwoli na opracowanie nowych metod jednoczesnego szacowania zewnętrznych i wewnętrznych źródeł pola magnetycznego. Konstelacja trzech satelitów dostarczy pierwszych miarodajnych charakterystyk prądów szeregowych łączących różne regiony magnetosfery z jonosferą. Instrumenty naukowe wykonujące pomiary pola elektrycznego i magnetycznego oraz pomiary gęstości plazmy w otoczeniu satelitów, w połączeniu ze specyficzną konfiguracją konstelacji pozwolą też na oszacowanie innych komponentów przepływu ładunków, takich jak prądy szeregowe w najbliższym otoczeniu Ziemi. Będzie to miało duże znaczenie dla lepszego poznania dynamiki górnej części atmosfery Ziemi.
Jednym ze źródeł pola magnetycznego mierzonego na orbicie są również ruchy wody oceanicznej. Pozwala to na podjęcie próby obserwacji przepływu wody w oceanach z orbity na podstawie pomiarów pola magnetycznego. W porównaniu innymi metodami możliwe jest dzięki temu np. oszacowanie szybkości przepływu integrowanej w głębokości. Jest to parametr istotny dla modelowania wpływu oceanów na klimat. Ponadto sygnał magnetyczny związany z cyrkulacją oceaniczną może być wykrywany również nad obszarami pokrytymi lodem. Dotychczasowe modele cyrkulacji oceanicznej i przewodności mas wodny oceanicznej wskazały, że spodziewane amplitudy pola magnetycznego znajdują się w zakresie rozdzielczości Swarm. Skorelowanie sygnałów wywoływanych przez pływy poprawi dokładność modeli pola magnetycznego związanego z litosferą. Dzięki lepszej zdolności separacji różnorodnych źródeł pola magnetycznego oraz z użyciem odpowiednich metod statystycznych dane Swarm mogą pozwolić na rozpoznanie wzorca przepływu wody oceanicznej w dużej skali.
Pole geomagnetyczne wywiera bezpośredni wpływ na dynamikę jonów i cząsteczek neutralnych w górnej części atmosfery. Zjawiska te mogą też wywierać pewien wpływ na dolne części atmosfery. Każdy z satelitów Swarm dostarcza wysokorozdzielczych pomiarów oddziałujących pól i cząstek w swoim otoczeniu. Dane te są kluczowe dla badań systemu atmosfera / pole geomagnetyczne. Misja pozwoli zwłaszcza na szczegółowe mapowanie zjawisk jonosferycznych na podstawie pomiarów gęstości plazmy. Jest to istotne również dla badań atmosfery neutralnej. Zmiany w gęstości neutralnej frakcji górnej atmosfery następują na skutek ogrzewania Joulea w jonosferze. Tak więc połączenie obserwacji wleczenia atmosferycznego z precyzyjnymi pomiarami pola elektrycznego i magnetycznego pozwoli na wyjaśnienie mechanizmu fizycznego odpowiedzialnego za występowanie nieregularności w gęstości górnej atmosfery neutralnej.
Dane dostarczane przez satelity są kluczowe dla wielu międzynarodowych programów badawczych, związanych zarówno z wnętrzem Ziemi jak i jej otoczeniem. Misja jest istotnym wkładem w kampanię Międzynarodowa Dekada Badań Geopotencyjnych (International Decade of Geopotential Research) prowadzoną przez Międzynarodową Unię Geofizyki i Geodezji (International Union of Geophysics and Geodesy - IUGG). Jej celem jest poznanie zmienności czasowych sygnałów magnetycznych i grawitacyjnych. Pole magnetyczne jest też najistotniejszym czynnikiem modyfikującym wpływ Słońca na środowisko Ziemi. Dzięki naciskowi na rozróżnienie wewnętrznych i zewnętrznych źródeł pola magnetycznego cele misji korespondują również z programem International Living with a Star Program (ILWS).
Poza tym dane dostarczane przez satelity będą miały szereg zastosowań praktycznych. Lepsze zrozumienie rozmieszczenia geograficznego i zmienności czasowej pola geomagnetycznego wynikającej z dynamiki wewnętrznej i zaburzeń wprowadzanych przez zmienną aktywność słoneczną pozwoli na precyzyjniejsze scharakteryzowanie uszkodzeń systemów satelitów, zaburzeń w komunikacji satelitarnej, błędów w pomiarach GPS, zmienności wleczenia atmosferycznego odczuwanego przez satelity, oraz powstawania prądów indukowanych w sieciach elektrycznych. Tym samym będą miały znaczenie dla przeciwdziałania tym problemom. Ponadto dzięki satelitom przecinającym elektrodżet zorzowy w dwóch płaszczyznach orbitalnych misja stworzy okazję do opracowania satelitarnego współczynnika aktywności geomagnetycznej. Dla wielu zastosowań będzie on lepszym parametrem niż współczynniki oparte na pomiarach naziemnych.
Misja jest realizowana w ramach programu ESA Living Planet Programme, jako piąty lot serii Earth Explorer i trzecia misja klasy małej (Opportunity Mission). Jest to pierwsza misja tego programu obejmująca więcej niż jednego satelitę. Całkowity koszt misji wyniósł 229.6 mln euro.
Poszczególne satelity są oznaczone jako Swarm A (2013-067B), Swarm B (2013-067A) i Swarm C (2013-067C).