Freeman John Dyson (1923-2020)

[Orionid]

28 lutego w wieku 96 lat zmarł Freeman Dyson



The man behind the sphere, Freeman Dyson, is dead at 96
He made critical contributions to science and contemplated colonizing the Universe.
JOHN TIMMER - 2/28/2020, 8:21 PM


Dyson's ideas even made it to where no man has gone before.

Freeman Dyson, a physicist whose interests often took him to the edge of science fiction, has died at the age of 96. Dyson is probably best known for his idea of eponymous spheres that would allow civilizations to capture all the energy radiating off a star. But his contributions ranged from fundamental physics to the practicalities of using nuclear weapons for war and peace. And he remained intellectually active into his 90s, although he wandered into the wrong side of science when it came to climate change.

Degrees? Who needs 'em?

It's difficult to find anything that summarizes a career so broad, but a sense of his intellectual energy comes from his educational history. Dyson was a graduate student in physics when he managed to unify two competing ideas about quantum electrodynamics, placing an entire field on a solid theoretical foundation. Rather than writing that up as his thesis, he simply moved on to other interests. He didn't get a doctorate until the honorary ones started arriving later in his career. His contributions were considered so important that he kept getting faculty jobs regardless.


Freeman Dyson at the introduction of Breakthrough Starshot, an idea with a sci-fi aura that's based on well-understood physics.

That came after a fairly conventional start to his education: an undergraduate degree from the University of Cambridge. Like many other scientists at the time, his career was interrupted by World War II, with Dyson working at the Royal Air Force's Bomber Command, evaluating data from completed missions and finding ways of getting more out of the nation's aircraft. After the war, he returned to Cambridge to finish his degree, then started in a PhD program at Cornell University in the US.

It was during this time that the field of physics was struggling between two different ways of describing the behavior of particles interacting through electromagnetism. Two researchers, Sin-Itiro Tomonaga and Julian Schwinger, had independently developed a theory to explain how things like electrons and protons interacted (Tomonaga's ideas were earlier but didn't make it out of Japan due to the war). Richard Feynman, meanwhile, developed diagrams that formalized the math describing particles' behavior. Dyson was the first to recognize that the two very different approaches were mathematically equivalent.

Possibly because of the Nobel Prize's rules, which limit it to three recipients, the other three researchers ended up with the Nobel Prize. But Dyson did manage to secure a faculty job at Cornell without the need to finish his thesis. Eventually, he moved to the Institute for Advanced Studies and remained there for the rest of his career.

While his location was stable, his interests were anything but. Dyson contributed to both mathematics and other areas of physics, but he also ventured into both the practical and fanciful. He designed a civilian nuclear reactor for producing isotopes used in medicine and a rocket propulsion system that relied on the detonation of nuclear warheads. At the same time, he also evaluated the use of nuclear weapons on the battlefield for the US government.

Science fiction, entertainment and otherwise

At the same time, Dyson often mixed science fiction with practical science. An interest in the search for intelligent life led him to consider the growing energy needs of advanced civilizations. The results were taking an idea that had been floating in the science fiction world—a sphere that surrounds a star and captures much of its energy—put on firm mathematical footing and converted into a signal that could be searched for by telescopes.

Dyson's interest in spacefaring civilizations extended to humanity's future, and he thought a lot about how we might manage to make our way out into the galaxy. Some of the ideas, like the nuclear-powered rocket, were on firm scientific footing. But he also got a bit over-enthusiastic about our ability to genetically modify trees, proposing that we might get them to the point where they could grow in chambers in hollowed-out comets. That same sort of optimism led him to believe that we could simply engineer trees to control our carbon emissions, making climate change a non-issue.

Not content to promote science-fiction solutions to our problem, Dyson voiced poorly informed criticisms of climate models and went on to dismiss concerns about our warming planet. He even criticized the scientists who were producing that data. He eventually lent his name to a UK organization, the Global Warming Policy Foundation, that produces pseudo-scientific advocacy papers in favor of doing nothing about climate change. When the Institute for Advanced Study put on a series of talks to celebrate his career, one of the featured speakers was William Happer, who delivered a nonsensical rant about climate change (Happer eventually went on to attack climate scientists from within the Trump administration).

But the celebration also contained fantastic talks about the possibility that life on Earth actually originated on Mars and the bizarre chemistry that occurs at the extreme pressures inside gas giants. For the most part, those talks better captured Dyson's career: radical ideas that were mostly on solid scientific foundations.
https://arstechnica.com/science/2020/02/freeman-dyson-physicist-with-a-sci-fi-bent-has-died-at-96/

Freeman Dyson, quantum physicist who imagined alien megastructures, has died at 96
By Rafi Letzter published February 28, 2020

Dyson imagined a universe in which alien civilizations harness the energy of the stars.


Physicist Freeman J. Dyson at The Church Center for the United Nations in New York on March 22, 2000.
(Image: © Jon Naso/NY Daily News Archive via Getty Images)

Legendary physicist and big thinker Freeman Dyson died today at age 96 in New Jersey after a fall earlier this week, according to reports from Maine Public Radio and The New York Times.

Dyson, born in England in 1923, moved to the United States in 1947 and spent most of his life as a professor or professor emeritus at the Princeton University Institute for Advanced Study. Dyson first became widely known for important work in the late 1940s on the interactions between light and matter, then went on to have a remarkably wide-ranging career. He published papers on the future of the universe, worked on ideas for a nuclear-explosion-powered spacecraft that was never built, developed new ideas in mathematics and philosophy, and imagined how humans of the far future — as well as alien civilizations — might live and operate in space.

"Dyson generated revolutionary scientific insights, including calculations bridging the quantum and human worlds. His contributions stem from his work in numerous areas, including nuclear engineering, solid state physics, ferromagnetism, astrophysics, biology and applied mathematics," the Institute for Advanced Study wrote in an obituary for Dyson.

He described his own approach to science as driven by wide-ranging curiosity.

"I've always enjoyed what I was doing quite independently of whether it was important or not," Dyson told The New York Times in 2009, explaining why he never won a Nobel Prize like his colleague Richard Feynman. "I think it's almost true without exception if you want to win a Nobel Prize, you should have a long attention span, get ahold of some deep and important problem, and stay with it for 10 years. That wasn't my style."

Arguably, Dyson's most famous idea was the "Dyson sphere," a hypothetical structure a civilization might build around a star to enclose it and best harness its energy. The notion has made its way into science fiction and astronomy as well. In recent years, some astronomers have even speculated that a particular star in our galaxy exhibiting odd dimming behavior might have an incomplete Dyson sphere, an "alien megastructure," around it. (That idea, however, has since been largely discredited in favor of another explanation, as Live Science previously reported.)

Dyson was also known for his idiosyncratic views on climate change, notions that he largely publicized toward the end of the first decade of the 21st century. While he did not dispute that human emissions were causing Earth's climate to warm, he expressed frustration with the tone in which the subject was discussed at the time, as The New York Times reported in 2009. Dyson suggested that other problems were more important and expressed doubts about some techniques used by climate scientists to estimate the effects of future warming.

He also argued that planting billions of trees, genetically engineered to capture more carbon than existing trees, would solve the problem. As of 2020, such genetically modified mega-forests do not exist and the world has continued to experience increasingly drastic effects from climate change.

Robert McNees, a physicist at Loyola University in Chicago, memorialized Dyson on Twitter, pointing to Dyson's 1979 paper "Time Without End," published in the journal Reviews of Modern Physics. McNees called it "a real late-night-dorm-room-conversation of a paper."

In that paper, Dyson argued that if the universe continues to spread out forever and cool down, life might not die out as most physicists assume.

"Looking at the past history of life," Dyson wrote, "we see it takes about [1 million] 10^6 years to evolve a new species, [10 million] 10^7 years to evolve a genus, [100 million] 10^8 years to evolve a phylum and less than [10 billion] 10^10 years to evolve all the way from the primaeval slime to Homo sapiens. If life continues in this fashion in the future, it is impossible to set any limit to the variety of physical forms that life may assume. What changes could occur in the next 10^10 years to rival the changes of the past?

"It is conceivable," Dyson continued, "that in another 10^10 years, life could evolve away from flesh and blood and become embodied in an interstellar black cloud or in a sentient computer."

Dyson went on to write that life might require warmth, liquid water and a reliable energy source to persist in a cold universe, but only if consciousness is tied to the body.

"Since I am a philosophical optimist, I assume … life is free to evolve into whatever material embodiment best suits its purposes," he wrote.
https://www.livescience.com/freeman-dyson-dead-at-96.html

[Orionid]

Freeman Dyson, legendary theoretical physicist, dies at 96
BY ANDREA STONE PUBLISHED FEBRUARY 28, 2020

Dyson helped create modern particle physics, criticized nuclear weapons tests, and imagined how civilizations could take to the stars

A GREAT FIGURE in 20th-century physics, Freeman J. Dyson—the theorist who unified the world of the atom and the electron, a critic of nuclear weapons tests, a designer of space civilizations, and a steadfast climate change contrarian—died on February 28, 2020, in Princeton, New Jersey. He was 96 years old.

At his death, Dyson still maintained an office at the Institute for Advanced Study (IAS) in Princeton, New Jersey, where he took up residence in 1953 as a professor of physics. The IAS confirmed Dyson's passing to National Geographic.

"No life is more entangled with the Institute and impossible to capture—architect of modern particle physics, free-range mathematician, advocate of space travel, astrobiology and disarmament, futurist, eternal graduate student, rebel to many preconceived ideas including his own, thoughtful essayist, all the time a wise observer of the human scene," Robbert Dijkgraaf, director of the IAS, said in a statement. "His secret was simply saying yes to everything in life, till the very end."

When Dyson began his appointment at the IAS, Albert Einstein still roamed the grounds. Though he would later be called an "heir" to his renowned colleague, Dyson never came up with a general theory of anything. Modest, shy, and self-effacing, he was always content to work with others on their ideas.

"I'm not a person for big questions," he told Quanta Magazine shortly after his 90th birthday. "I look for puzzles. I look for interesting problems that I can solve. I don't care whether they're important or not, and so I'm definitely not obsessed with solving some big mystery. That's not my style."

"He did not propose radical new ideas, but instead helped clean up the details of the theories first proposed in the quantum revolution of the 1920s," said Declan Fahy, an associate professor of communications at Dublin City University in Dublin, Ireland, who studies scientists as public intellectuals. "In the 1940s and 1950s, he and others proved experimentally that the theories were correct, and this resulted ultimately in the theory of quantum electrodynamics, which describes how atoms behave. It's hugely significant in science, but does not capture public imagination in the same way as string theory."

Dyson became famous for translating the ideas of Richard Feynman and two other physicists into more accessible mathematical calculations in a seminal 1949 paper, "The Radiation Theories of Tomonaga, Schwinger, and Feynman." But before that, he and Feynman spent four memorable days driving from upstate New York to Albuquerque that included not only deep, inspirational conversations but also taking shelter from an Oklahoma flood in a brothel.

Despite Dyson's key role in synthesizing their ideas, he was overlooked in 1965 when Feynman, Harvard physicist Julian Schwinger, and Japanese scientist Sin-Itiro Tomonaga won the Nobel Prize for their work on the physics of elementary particles.

Though he was passed over for the Nobel—his 2000 Templeton Prize cited that work as his "most useful contribution to science"—Dyson's improvement of the early understanding of how atoms behave was a major advance from earlier ideas regarding both relativity and quantum mechanics, said Virginia Trimble, a physicist at the University of California at Irvine.

"You could say that, without this understanding, you wouldn't have modern computers or telephones or digital cameras," she said.

You also wouldn’t have certain radiation therapies used for cancer to this day. In the late 1950s, building on an idea by Edward Teller, Dyson led a team that designed and patented the TRIGA (which stands for Training, Research, Isotopes, General Atomic), a small, low-power nuclear reactor that is still used in research hospitals to produce medical isotopes to treat various forms of cancer.

Dyson's nuclear energy work also extended to the Air Force's secret Project Orion, which sought to build a spaceship propelled by exploding atomic bombs that would take humans to the farthest reaches of the solar system. The fantastical venture was canceled after NASA opted for more conventional rockets and the nuclear test ban treaty put an end to aboveground atomic experiments.

Dyson's interest in nuclear weapons also brought controversy. As a member during the Vietnam War of JASON, a defense industry advisory panel, he spearheaded research on the feasibility of using small, tactical nuclear weapons against the enemy. His ease in separating the technical from the moral aspects of the project made him a target of the anti-war movement.

Still, the scientist had other, less divisive ideas that became the stuff of science fiction. His hypothetical Dyson Sphere, a megastructure that would encompass a star to capture its energy, was portrayed in novels and in an episode of TV's Star Trek: The Next Generation. The hypothetical Dyson tree would grow on comets to support future space colonists.

Proud not to be a Ph.D.

Freeman John Dyson was born on December 15, 1923, in Crowthorne, England. His father was the prominent British composer Sir George Dyson, and his mother, Mildred Atkey, was a social worker. He was a math prodigy who by the age of 5 had calculated how many atoms were in the sun.

Dyson attended Winchester College, where his father was a music instructor, before working as a civilian targeting analyst for the Royal Air Force during World War II.

Not long after earning a degree in mathematics from Cambridge University in 1945, Dyson moved to the United States. He enrolled at New York's Cornell University and, despite lacking a Ph.D., was a professor there from 1951 to 1953. Although he would eventually receive some two dozen honorary degrees, Dyson never completed his doctorate. Instead, he became an outspoken opponent of the "Ph.D. system," which he called "an abomination" that discouraged many budding scientists, especially women.

After Dyson's mentor at Cornell, physicist Hans Bethe, wrote a letter to Robert Oppenheimer at the Institute for Advanced Study, Dyson was invited to become a fellow. It was there that he wrote his epochal paper on quantum electrodynamics, which launched his career and led to a permanent place at the institute.

The versatile scientist worked on a wide range of areas in theoretical physics. While Wolfgang Pauli won the Nobel Prize for his exclusion principle stating that no two electrons in an atom can have identical quantum numbers, it was Dyson and mathematician Andrew Lenard who later proved it definitively.

Dyson wrote more than a dozen books that made complex scientific and moral concepts comprehensible to nonspecialists. Among his best-selling books are Origins of Life and Weapons and Hope, which won the National Book Critics Circle Award for general nonfiction in 1984.

The scientist, who became a U.S. citizen in 1957, married twice and had six children. His two children with mathematician Verena Huber Dyson are technology venture capitalist Esther Dyson and science historian George Dyson. In 1958, he married Imme Jung, his wife for more than 60 years when he died. She and their daughters Dorothy, Mia, Rebecca, and Emily, as well as 16 grandchildren, also survive him.

So, too, does his controversial stance on climate change.

Dyson's criticism of climate science grew out of his own involvement with the JASON group and developed amid the nuclear winter debate with Carl Sagan and others. In his own simple climate model, Dyson underplayed the effects of greenhouse gases. Atmospheric physicists savaged his model for going against a broad consensus. That stung Dyson, who insisted that "global warming is grossly exaggerated as a problem." His skepticism continued to bring scathing criticism during his final years, as evinced in a New York Times Magazine article headlined "The Civil Heretic."

"An important theme in his popular science books was the value of the scientific contrarian," Fahy said. "At the end of his life, it was this issue that increasingly came to define him in public, rather than his vital contributions to physics."

https://www.nationalgeographic.com/science/2020/02/freeman-dyson-legendary-theoretical-physicist-dies-at-96/

[Orionid]

Freeman Dyson, a visionary and renaissance physicist, dies at 96
By Joel Achenbach mFeb. 28, 2020 at 7:48 p.m. GMT+1


Freeman Dyson in 2016. (Bryan Bedder/Getty Images)
 
Freeman Dyson, a visionary physicist and technophile who helped crack the secrets of the subatomic world, tried to build a spaceship that could carry humans across the solar system, worked to dismantle nuclear arsenals and wrote elegantly about science and human destiny, died Feb. 28 at a hospital near his home in Princeton, N.J. He was 96.

The cause was complications from a fall, said a son, George Dyson.

Mr. Dyson, born in England between the world wars, spent most of his professional life as a kind of genius-in-residence at the Institute for Advanced Study in Princeton, overlapping in his early years with Albert Einstein.

In a career spent traversing fields as diverse as physics, biology, astronomy, nuclear energy, arms control, space travel and science ethics, Mr. Dyson was always obliging when a journalist called him for a grabby quote about the trajectory of humanity. His ideas were reliably un­or­tho­dox; the Pulitzer Prize-winning classical composer Paul Moravec once called him “the world’s most civil heretic.”

[Orionid]

Freeman Dyson in 1963. (AP)

Of all his notions, his most famous was that alien civilizations, seeking to maximize their supply of energy, would build elaborate megastructures around their parent stars to capture much of the solar radiation. Astronomers periodically see something they speculate might be one of these “spheres” — although Mr. Dyson freely admitted he lifted the idea from science-fiction writer Olaf Stapledon.

Long before he became an oracle, he labored in the trenches of mathematics and physics. He succeeded in the late 1940s in developing an early landmark synthesis of the latest thinking in the theory known as quantum electrodynamics. His resulting paper, “The Radiation Theories of Tomonaga, Schwinger and Feynman,” was regarded as an instant classic and gave Mr. Dyson lifelong credibility in the sciences even as he went on to tackle more speculative interests.

That included the interplanetary spaceship. Project Orion, initiated in the late 1950s, was an effort to design a spacecraft powered by nuclear explosions, rather than traditional fuels, and capable of carrying people throughout the solar system.

[Orionid]

Freeman Dyson in 2012. (Nadine Rupp/Getty Images)

A one-meter tall model seemed to work fine, and the Orion team decided they could send humans to Mars by 1968 and to the moons of Jupiter and Saturn two years later. But the government was not keen on nuclear bombs as a form of propulsion and the project, taken over by the Air Force, was eventually terminated.

He contributed to the design of what became known as neutron bombs, work he later regretted bitterly, to the point of describing an article he had written on tactical nuclear warfare as “a desperate attempt to salvage an untenable position with spurious emotional claptrap.” He became an advocate for arms control and served as outside counsel to decision-makers in Washington.

At age 45, Mr. Dyson told The Washington Post in 2014, he had a midlife crisis because he was surrounded by “all these bright kids down the hall who are writing papers faster than you can read them.” He decided to do science as a hobby and become more of a sage, writing books and magazine articles on science, technology and the future. He often contributed to the New Yorker and, later, the New York Review of Books.

His primary job, it seemed, was to think big thoughts — such as this one, from his 1988 book “Infinite in All Directions”:

“As a working hypothesis to explain the riddle of our existence, I propose that our universe is the most interesting of all possible universes, and our fate as human beings is to make it so.”

Depression, war, brainstorm

Freeman John Dyson was born in Crowthorne, England, on Dec. 15, 1923, the son of George Dyson, a composer who was later knighted, and the former Mildred Atkey, a lawyer.

The England of his childhood and teenage years was bleak, ravaged by war and pessimistic about its future.

“Things were really black at that time,” he told The Post in 2014. “We had Hitler coming along. We had horrible memories of World War I. My childhood was so dominated by this disaster of World War I and we saw World War II coming, and it was almost certainly going to be worse. And of course there was this economic depression and England was tremendously polluted. Every evening, my shirt collar was black.”

Small of stature, almost elfin, he endured bullying at his English boarding school but found escape in science fiction, including the works of Stapledon, H.G. Wells and Jules Verne. Poring over an Encyclopaedia Britannica entry, he taught himself calculus by the time he was 15, knowledge that served him well in World War II when he became an analyst for the Royal Air Force Bomber Command.

To his dismay, he calculated that experienced bomber crews had no better chance of surviving a mission over Germany than inexperienced ones, and he saw the futility of loading bomber crews with tail gunners who rarely had anything to shoot at and merely increased the number of British casualties. But in his 1979 memoir, “Disturbing the Universe,” he rued his youthful timidity and conformism and consequent failure to take action to change policies.

Mr. Dyson witnessed how technology had “made evil anonymous,” as the bombers dropped incendiary explosives that ignited firestorms, destroying whole cities. He wondered later “how it happened that I let myself become involved in this crazy game of murder.”

“I sat in my office until the end,” he wrote, “carefully calculating how to murder another hundred thousand people most economically. After the war ended, I read reports of the trials of men who had been high up in the Eichmann organization. They had sat in their offices writing memoranda and calculating how to murder people efficiently, just like me. The main difference was that they were sent to jail or hanged as war criminals and I went free.” (Adolf Eichmann was a key architect of the Nazi Holocaust.)

In 1947, Mr. Dyson journeyed to the United States to study as a graduate student at Cornell University, doing research under the physicist and future Nobel laureate Hans Bethe. He took a cross-country trip by car with a young, brilliant scientist named Richard Feynman. During this period, he spoke to, collaborated with or attended lectures by many other leading scientists, including Edward Teller, Julian Schwinger and J. Robert Oppenheimer.

These were people who had built atomic bombs while simultaneously probing the secrets of the atom. Mr. Dyson had a knack for engaging them in long conversations, sometimes over weeks or months. One day in September 1948, while riding on a Greyhound bus across the plains of Nebraska and spending his vacation deep in thought about the various theories he had been busily absorbing, he had a revelation about how he could combine some of the ideas.

He arrived in Princeton and took up a position, working under Oppenheimer, at the Institute for Advanced Study, where Einstein had been spending his years in exile in vain pursuit of a grand unified theory. The first thing Mr. Dyson did was write down the conclusions he had reached on his cross-country bus ride, and those concepts evolved into his paper on quantum electrodynamics.

A raging intellectual battle took place amid Oppenheimer’s seminars regarding Mr. Dyson’s brainstorm. Until one day, he wrote, “I found in my mailbox Oppenheimer’s formal note of surrender, a small piece of paper with the words ‘Nolo contendere. R.O.’ scrawled on it in his handwriting.”

Peacenik and fringe thinker

In the 1960s, Mr. Dyson changed his mind about atomic bombs. He had been opposed to a ban on atomic testing and had earned a reputation as a military hard-liner — a status that gave him credibility with conservatives in Congress when he later became a peacenik. His conversion came in part from a simple exercise in calculation: He looked at all the atomic explosions starting in 1945 and, to his horror, saw them increasing in number exponentially.

In 1960, he was elected to the council of the Federation of American Scientists, a leading voice for disarmament; he became chairman in 1962 and wrote often for the Bulletin of the Atomic Scientists. In 1962, he also went to work for a new government department called the Arms Control and Disarmament Agency; he later testified in Senate hearings that led to the ratification of a treaty banning atmospheric tests of nuclear weapons. His book on the subject of nuclear war, “Weapons and Hope,” won a National Book Critics Circle Award in 1984.

The same innovations that made atomic bombs and long-range missiles could potentially open space to human exploration, and Mr. Dyson believed humans would find their destiny in the stars. He believed genetic engineering would make it easier.

“Probably we’ll be a million species before long,” he said in a 1998 interview. “For example, if you want to run around naked on Mars, you’d need a thick skin. I can imagine our descendants on Mars will be more like polar bears.”

He was a full-throated humanist without being fully secular. In “Infinite in All Directions,” he sought to reconcile science and religion, or at least create space for them to work congenially in their own orbits. That attitude propelled him to the 2000 Templeton Prize for Progress in Religion.

Mr. Dyson said he was raised in a conventional Christian environment and did not reject that, although as a scientist he could not embrace dogma. Scientists insist all propositions remain open to doubt and refinement.

“I do not make any clear distinction between mind and God. God is what mind becomes when it has passed beyond the scale of our comprehension,” he wrote.

His technophilia may explain his apostasy on global warming. In the early 2000s, he drew furious criticism from other scientists and environmentalists for his views on climate change. Although he did not deny the Earth was warming — he was not a global warming denier in the strictest sense — he thought the environmental movement had overstated the threats to the planet.

“I just don’t see any evidence that global warming is particularly dangerous,” he said.

That view is not shared by the overwhelming majority of scientists. Mr. Dyson’s fringe position reflected a deeper philosophy: that change is coming, inevitably, and we should embrace it and not fear it. His scenarios for the future always involved a completely different sort of human existence.

In Mr. Dyson’s expansive cosmos, our destiny is to spread intelligence everywhere.

“The universe is like a fertile soil spread out all around us, ready for the seeds of mind to sprout and grow,” he wrote. “Ultimately, late or soon, mind will come into its heritage.”

Mr. Dyson’s first marriage, to mathematician Verena Huber, ended in divorce. Survivors include his wife since 1958, the former Imme Jung of Princeton; two children from his first marriage, George Dyson of Bellingham, Wash., and Esther Dyson of Manhattan; four daughters from his second marriage, Dorothy Dyson of Redding, Calif., Emily Dyson-Scott of La Jolla, Calif., Miriam “Mia” Dyson of Freeport, Maine, and Rebecca Dyson of Ashland, Ore.; and 16 grandchildren.

“In some ways, my lifetime has been amazingly quiet and stable. My mother lived through much bigger changes,” Mr. Dyson told The Post. “She started her life riding around in a pony cart and finished up flying in jet planes. I haven’t had any changes as big as that.”

https://www.washingtonpost.com/local/obituaries/freeman-dyson-a-visionary-and-renaissance-physicist-dies-at-96/2020/02/28/0ba462e0-5a58-11ea-ab68-101ecfec2532_story.html

[Orionid]

O przyszłości nauki, Ziemi i ludzi (1)
16 MARCA 2011  KAROL JAŁOCHOWSKI



Rozmowa z Freemanem Dysonem, jedną z najbarwniejszych postaci nauki ostatniego półwiecza

Karol Jałochowski: – Mówią o panu: heretyk. To cecha wrodzona czy nabyta?

Freeman Dyson: – Przypuszczam, że chodzi głównie o rodzinę. Oboje rodzice byli heretykami w ten sam sposób. Nie przestawali kwestionować tego, co do nich mówiono. Prawdopodobnie więc nabrałem tego nawyku za młodu. Ale nie wydaje mi się to szczególnie niezwykłe.

Z której herezji jest pan najbardziej dumny?

To zależy. Jednego dnia interesuje mnie jeden temat, następnego inny. Ostatnio na przykład przygotowywałem wykład z okazji setnej rocznicy urodzin Subrahmanyana Chandrasekhara. Był wspaniałym astronomem i świetnym kompanem. On też był niemodny. O tym właśnie będę mówił – o niemodnej nauce, którą uprawiał. Chandrasekhar powracał do XIX-wiecznej tradycji studiowania problemów, które większości innych astronomów wydawały się nieciekawe. A on uważał je za matematycznie piękne. Prowadził obliczenia w tradycyjny sposób – na kartce, z ołówkiem w ręku. Młodzi ludzie nie zawracają sobie tym dziś głowy. Wrzucają problem do komputera i czekają na wynik. To też rodzaj herezji – staroświecka analiza matematyczna, która pozwala wejrzeć w problem znacznie głębiej niż program komputerowy. To zanikająca sztuka. Chandrasekhar był w niej mistrzem. Szczególnie w przypadku czarnych dziur. Rozumiał je jak nikt inny na świecie. Doszedł do tej wiedzy własną ścieżką. Nie z komputerem, ale wykorzystując algebrę. O tym właśnie myślę ostatnio - o przetrwaniu staroświeckiej nauki.

Mawia się o kryzysie nauk podstawowych, szczególnie fizyki teoretycznej. Podziela pan tę opinię?

Nie! Problem jest socjologiczny. Jest zbyt wielu fizyków [teoretyków] zajmujących się teorią strun – ok. 10 tys. To najmodniejsza część fizyki. Powód jest, jak sądzę, bardzo prosty – to tanie! Mój znajomy pojechał niedawno do Chin, odwiedził uniwersytet w ich najbardziej odizolowanym, zakątku, jaki można sobie wyobrazić. I tam też spotkał grupę fizyków strun. Co robić, kiedy jest się szefem wydziału fizyki na prowincjonalnej uczelni? Możliwości są dwie. Można próbować wykonywać eksperymenty, ale to bardzo trudne, bo trzeba kupić drogą aparaturę. Alternatywa jest taka, że wynajmuje Pan paru fizyków strun i nowoczesny wydział gotowy. I tak się oczywiście robi. Wygląda dobrze, ale myślę, że kryje się w tym duże niebezpieczeństwo. Po prostu nie ma dla tych ludzi wystarczająco dużo roboty. Wystarczy jej dla jakiegoś tysiąca. To w moim mniemaniu jest właśnie kryzys. Powinna być jakaś alternatywa. Ludzie powinni zajmować się staroświecką nauką eksperymentalną. Oczywiście, niektórzy to czynią.

Te dobre przykłady to...

Z przyjemnością obserwuję, że buduje się coraz więcej podziemnych detektorów cząstek elementarnych. Dla fizyki oddziaływań podstawowych to chyba najlepsze rozwiązanie. Takie detektory są dużo tańsze od akceleratorów. Schodząc pod ziemię i szukając rzadkich zdarzeń można dokonać dużych odkryć.

Jest pan sceptyczny wobec wielkich projektów jak zderzacz hadronów pod Genewą czy Międzynarodowa Stacja Kosmiczna. Nie tak powinniśmy uprawiać naukę?

Czasem tak, czasem inaczej. Oba te przedsięwzięcia zaabsorbowały mnóstwo pieniędzy i uwagi. USA nie buduje detektorów, bo wydało wszystkie pieniądze na akceleratory. Ogromna szkoda. Nie mówię, że akceleratory są złe. Czasem są bardzo ważne. Zderzacz pod Genewą może się taki okazać. Po prostu nie wiemy. Wychwalano go jednak ponad miarę, jak sądzę. Opinia publiczna uwierzyła, że nie ma nic poza nim, więc jeśli zawiedzie, dla nauki będzie to katastrofa.

Zderzacz jest wspaniałą maszyną, ale ma wielkie wady. Jedną z nich jest ogromny szum tła, porównywalny z sygnałem wydarzeń, których poszukujemy. To oznacza, że potrzebne jest oprogramowanie, które powie Panu, na co trzeba zwrócić uwagę. To bardzo niebezpieczne. W zasadzie gwarantuje, że nie dostrzeże Pan niczego niespodziewanego – bo redukując szum oprogramowanie odrzuca wszystkie dane, których nie spodziewaliśmy się zarejestrować. Obawiam się, że zderzacz pakuje się w poważne kłopoty. Choć przy pewnej dozie szczęścia może się udać.

Trudno być buntownikiem, wybrać ścieżkę kariery inną niż 10 tys. kolegów?

Tak.

Jak więc dbać o odszczepieńców?

Myślę, że teraz jest im łatwiej – za sprawą dostępu do Internetu. Każdy może pisać bloga. A to świetny sposób komunikacji. Każdy może zostać dostrzeżony, nawet gdy ignoruje go establishment. Czytam blogi naukowców sceptycznych wobec powszechnych hipotez na temat globalnego ocieplenia i czerpię z nich informacje. Nie jest to lekarstwo na mentalność wielkich projektów, ale pomaga. Agencje naukowe też mogą pomóc, rzecz jasna.

Rozwścieczył pan speców od ocieplenia klimatu mówiąc, że niekoniecznie ma ono przyczynę antropogeniczną. Nie obawia się pan, że pańskie słowa zostaną zmanipulowane i wykorzystane ze szkodą dla planety?

Manipulacja jest po obu stronach. To część tej gry. Cokolwiek robisz, zawsze podejmujesz ryzyko. Absurdalne jest wyobrażenie, że podążając za linią partii, unikniesz ryzyka. Ślepa wiara w to, że powinniśmy zaprzestać spalania węgla – bo o to głównie chodzi – może uczynić wiele szkód. Z taką wiarą związane jest ryzyko. Uważam obawy związane z węglem za bardzo przesadzone. Jeśli rzeczywiście zaaplikujemy całemu światu coś na podobieństwo układu z Kioto, wszystko może się zakończyć katastrofą. Ludzie mówiący, że jest przeciwnie, też są manipulowani. Pełno jest na świecie ludzi, którzy żyją z rządowych dotacji, bo wydaje im się, że chronią planetę! A tak naprawdę chodzi o pieniądze! Nie o naukę. Po obu stronach. Oczywiście moje słowa są przedmiotem manipulacji, ale powiedziałbym, że po drugiej stronie jest jeszcze gorzej.

W jakim sensie obawy mogą być przesadzone?

Po prostu nie wiemy, co naprawdę dzieje się z klimatem. Wszystko, co wiemy z historii, to że klimat nieustannie się zmieniał; że ludzka aktywność wzmogła produkcję dwutlenku węgla; że ten związek ociepla klimat. Ale w jakim stopniu? To zadziwiająco trudne i skomplikowane pytanie. Nie twierdzę, że znam odpowiedź. Twierdzę tylko, że nie znają jej też eksperci [śmiech].

Kiedy spojrzy się na modele klimatu – wszystkie są całkowicie sztuczne. Mają niewielki związek z prawdziwym światem. Są raczej jak modele ekonomiczne, które także mają znikomą łączność z rzeczywistością. Skupianie uwagi na jednej tylko liczbie jest głupie. Zgodnie z ortodoksyjnym punktem widzenia ta jedna magiczna liczba, którą ma być uśredniona po całym świecie temperatura powierzchni Ziemi (cokolwiek to znaczy), ma niby świadczyć o stanie całego klimatu. To całkowity nonsens. Ważna jest też ilość deszczu, huraganów i innych zjawisk.

Co by na to powiedział Al Gore?

Wybrałem się niedawno na Grenlandię. W to samo miejsce, które i on odwiedził, gdzie można najintensywniej dostrzec skutki globalnego ocieplenia. Rozmawiałem z żyjącymi tam ludźmi – kochają to! Ocieplenie czyni ich życie nie tylko bardziej spokojnym, ale i wartym zachodu. Mogą zakładać farmy, stawiać hotele, zapraszać turystów. Im jest cieplej, tym lepsza ich sytuacja finansowa. Dla nich w globalnym ociepleniu nie ma nic złego.

Oczywiście, wszystko zależy od tego, dokąd się wybierzemy. Ale tak się jakoś składa, że miejsca, gdzie ocieplenie jest najbardziej oczywiste, są i tak najzimniejsze na świecie. Ocieplenie nie robi im większej krzywdy.

A rosnący poziom mórz i oceanów?

To rzecz jasna problem poważny, ale niekoniecznie związany z klimatem. Wiemy, że ten poziom rośnie powoli już od 12 tys. lat. Byłoby smutno, gdybyśmy zaprzestali spalania węgla, skazali Chińczyków na mitręgę pozostawania biednymi zamiast bogatymi, a mimo tego poziom mórz wciąż by się podnosił. To całkiem możliwe.

Do pewnego stopnia i ja jestem ekspertem w sprawach zmian klimatu, bo zajmowałem się tym 30 lat temu. [Dyson był pionierem interdyscyplinarnych badań na temat klimatu]. Już wówczas dowiedziałem się, że ludzi zajmujących się tym tematem można podzielić na dwie grupy: tych, którzy przyglądają się realnemu światu, i tych, którzy pracują nad modelami komputerowymi. Bardzo się od siebie różnią. Ci, którzy wychodzą na świat, są znacznie mniej dogmatyczni. Wiedzą, jak bardzo jest on skomplikowany. Specjaliści od komputerów mają zwyczaj wierzyć w swoje modele. Dla nich modele klimatu stały się substytutem rzeczywistości.

Ludzie, którzy sceptycznie podchodzą do pańskiego sceptycyzmu, twierdzą, że klimat zbliża się do punktu krytycznego. Jego przekroczenie może się wiązać z gwałtownymi i nieodwracalnymi zmianami. I temu przede wszystkim należy przeciwdziałać.

Myślę, że mają całkowitą rację. Z tym że najprawdopodobniej do podobnych zdarzeń dochodziło już wielokrotnie, na przykład kiedy wkraczaliśmy w okresy zlodowaceń. Tak naprawdę to bać powinniśmy się właśnie zlodowacenia, które byłoby kataklizmem dużo poważniejszym niż ocieplenie. Być może spalanie węgla chroni nas przed kolejnym oziębieniem? Nie wiemy, rzecz jasna, ale to niewykluczone. Zanim podejmie się działania zapobiegające jednemu lub drugiemu trendowi, trzeba się rozejrzeć w obie strony.

Głośna była też pańska wypowiedź, że już dzieci powinny zajmować się genetyką.

Ogromne wrażenie zrobiła na mnie kiedyś wystawa kwiatów organizowana co roku w Filadelfii. Podobna impreza odbywa się w San Diego, ale tam prezentowane są gady. Na obie zjeżdżają tysiące ludzi, którzy poświęcili się uprawie roślin i hodowaniu zwierząt. Ludzie kochają to robić i są w tym świetni. Mamy tysiące lat doświadczenia. To coś głęboko osadzonego w naszej kulturze. Kiedy ci miłośnicy otrzymają możliwość projektowania nowych roślin i zwierząt poprzez przesuwanie genów tu czy tam, zaczną tworzyć stworzenia dziwne i wspaniałe – podobnie jak czynią to obecnie za pomocą staroświeckich metod. To będzie nowa forma sztuki – niebezpieczna, ale i piękna, jak wiele rzeczy na tym świecie. Powinniśmy być na to przygotowani. Ja powitam ją z radością. Korzyści bardzo znacznie przewyższają zagrożenia, choć oczywiście można o tym dyskutować bez końca.

Ludzie, którzy komercyjnie hodują róże, orchidee i inne rośliny, już dziś są w równym stopniu częścią branży co amatorzy. To piękne, że te dwie grupy ze sobą współpracują. Zawodowcy są ograniczani oczekiwaniami klientów, hobbyści nie. W ten sposób dostajemy rośliny i zwierzęta odpowiadające różnym gustom – niektóre są użyteczne, inne piękne, inne absurdalne. I niech tak będzie. Z otwartymi rękami powitam domowe zestawy biotechnologiczne. Minie jeszcze sporo czasu, zanim staną się dostępne. W ciągu ostatnich 10 lat dowiedzieliśmy się, że znacznie taniej można odczytać geny, niż wykorzystać te informacje. Nie odszyfrowaliśmy języka. Znamy słowa, geny, ale nie rozumiemy składni. To zajmie jakiś czas. Może jakieś 50 lat. Nastąpi wtedy zasadnicza zmiana – nie tylko w sposobie uprawiania roślin. Zaczniemy wytwarzać rzeczy nie metodą chemiczną, ale biologiczną.

Postęp w dziedzinie elektroniki dokonał się dlatego, że całe generacje dzieciaków uczyły się jej, bawiąc się odbiornikami radiowymi w domach. Do pewnego stopnia podobnie było z chemią. Mam nadzieję, że wolno im będzie wygłupiać się z nasionami czy jajami.

Jak to kontrolować? Jak sprawić, żeby wyniki ich zabaw nie wymknęły się z piwnicy, nie zaczęły rozmnażać, zaburzać ekosystemu?

To zależy od tego, co mamy na myśli mówiąc: kontrolować. Bo nigdy nie będziemy mieć pełnej kontroli nad czymkolwiek. Ogłaszając coś jako nielegalne, nie sprawiamy, że przestaje istnieć. Bardzo łatwo zabronić wykonywania eksperymentów biologicznych. Substancje chemiczne, którymi bawiliśmy się będąc dziećmi, są dziś całkowicie nielegalne. To bardzo smutne. Podejmowaliśmy ryzyko – w moim przypadku, o ile wiem, bez negatywnych konsekwencji. Podobnie jest z biotechnologią. Komuś, kto chce narobić szkody, i tak się uda, tylko że zamiast legalnie, uczyni to wbrew prawu. Pojęcie stuprocentowego bezpieczeństwa to iluzja.

Przekonuje Pan, że w przypadku biotechnologii najlepszy byłby model open source, znany z oprogramowania.

Tak. Mamy dwa rodzaje oprogramowania: otwarte, które wszyscy mogą swobodnie modyfikować, i zastrzeżone – należące do producenta, utrzymywanie w tajemnicy. Każdy model ma zalety, ale wybrałbym otwarty. Z oczywistych, jak sądzę, powodów. Dużo łatwiej wyeliminować z oprogramowania bugi, usterki, jeśli można to zrobić w otwarty sposób – kiedy bierze w tym udział wiele osób. Podobnie jest z biotechnologią. W tej chwili system prawny pozwala ludziom patentować geny. Patentuje Pan gen, i nikt nie wie, co on dokładnie robi. Oczywiście dla nauki korzystniejsza jest sytuacja, w której ta informacja jest swobodnie dostępna. Również z perspektywy bezpieczeństwa publicznego model otwarty jest lepszy. Wiadomo wtedy, nad czym też mogą pracować nasi wrogowie.

[Orionid]

O przyszłości nauki, Ziemi i ludzi (2)


Dyson uważa, że kolonizacja kosmosu przez ludzi jest możliwa i kiedyś z pewnościa do niej dojdzie. Szkic projektu pozaziemskiego osiedla.

A propos wrogów – miałem problem z wyguglaniem jakichkolwiek konkretnych informacji na temat panelu JASON [czyli dość tajemniczego ciała złożonego z wybitnych naukowców, doradzającego rządom USA w sprawach wagi państwowej, którego Dyson był członkiem]. Wciąż jest aktywny?

O tak! Ciągle biorę udział w posiedzeniach. Ostatnio w lipcu. Było całkiem produktywnie. Oczywiście nie mamy większego wpływu na politykę. Zajmujemy się głównie problemami technicznymi. To, co robimy, ma dostarczyć rządowi odrobinę zdrowego rozsądku. Pracujemy głównie nad sprawami nie związanymi z sektorem militarnym. Tego lata na przykład zainteresował mnie projekt o nazwie "Genom za 100 dolarów", przeznaczony dla armii amerykańskiej. Nie ma związku z działaniami wojennymi. Za parę lat można będzie sekwencjonować genomy ludzi za 100 dolarów. Armia dysponuje dużą grupą młodych ludzi i weteranów, których genomy można bez przeszkód odczytać. Utworzyłyby one wspaniałą bazę danych: miliony genomów zestawione z informacjami o stanie zdrowia ich właścicieli. Armia pyta więc, co z tym począć? Czy możemy z tymi danymi zrobić coś pożytecznego? Odpowiedź brzmi: nie wiadomo. Nauka jeszcze tego nie objęła. Podobnie jest z firmą 23andMe, z którą współpracuje moja córka. Dała mi nawet mój własny, odczytany genom na Gwiazdkę. Mam ten sam problem. Co mam z nim zrobić? Pytałem szefową 23andMe, kim są jej klienci. Głównie naukowcy. Początkowo sądziła, że genomy będą używane przez lekarzy. Ale dopóki nie nadgonimy z nauką, medyczny pożytek ze znajomości genomów będzie znikomy.

Tym właśnie zajmuje się JASON. To nasz typowy projekt. Mamy wśród nas biologów, ludzi, którzy kiedyś byli fizykami, wielu specjalistów od nauk komputerowych. Doradzamy rządowi w tych niespecjalnie ważnych sprawach. Nie decydujemy o wojnie i pokoju.

Nie tak jak kiedyś, jak rozumiem.

Nie, nie.

Ranga problemów pozostaje podobna?

Nie, kiedyś była wyższa. Ale nigdy bardzo wysoka.

Tak mało jest pewnych informacji o JASON, że funkcjonuje jak ciało na wpół mityczne.

To nieszczęsny wynik bardzo agresywnych ataków na JASON, podejmowanych przez zbuntowanych studentów w latach 60. Pamiętam to świetnie. Studenci szturmowali budynki Princeton University, dokuczali personelowi. Generalnie robili tyle zamieszania, ile to możliwe. Odwiedził nas wtedy Lew Andrejewicz Arcimowicz. Był świetnym fizykiem plazmy, i przykładnym obywatelem sowieckim. Powiedział wtedy: "Nie rozumiem. Dlaczego nie pozamykacie ich wszystkich w więzieniu?" Studenci zamienili życie członków JASON w udrękę. Obrali sobie panel za cel. Wielu z moich przyjaciół nie chciało się przyznawać do członkostwa, bo studenci przerywali ich wykłady, grozili rodzinom i tak dalej. Uznano więc, żeby nie ogłaszać nazwisk członków JASON. A kiedy raz się coś utajni, potem jest tylko coraz gorzej. W końcu wszystko trzeba utrzymywać w tajemnicy, co jest głupie [śmiech]. Wolałbym, żeby to przerwać, ale muszę przestrzegać przyjętych reguł.

Kawał życia poświęcił pan planowaniu kolonizacji Wszechświata. Tymczasem dziś nie ruszamy się poza orbitę. Straciliśmy pionierskiego ducha?

To zależy od tego, z kim się rozmawia. Wielu moich przyjaciół wciąż szczerze w to wierzy. I dziwnie się składa, że mam kogoś takiego w rodzinie, co jest dość niespodziewane. Moja córka Esther jest przeszkolonym kosmonautą! Należy do środowiska przedsiębiorców – kiedyś zajmowali się Internetem, potem biotechnologiami. A teraz wyskakują coraz to nowe małe firmy planujące podbój kosmosu. Wygląda to całkiem poważnie. Moja córka w to wierzy - co bardzo mnie cieszy. Przejęła pałeczkę po mnie.

Wiele spośród tych osób jest przekonanych, że możemy wrócić w przestrzeń kosmiczną – i zrobić to szybciej, wygodniej i dużo taniej niż NASA. Lubię przy tej okazji wspominać opowieść Boba Dicke. Był profesorem fizyki tutaj, w Princeton. Wymyślił metodę pomiaru odległości do Księżyca za pomocą emitowanego z Ziemi promienia lasera. To by pozwalało astronautom przeprowadzić prawdziwe badania naukowe. Zaprojektował układ złożony ze stu szklanych sześcianów, doskonałych reflektorów, który promień lasera miał przekazywać z powrotem na Ziemię. Astronauci mieli umieścić tę skrzynkę z sześcianami na powierzchni Księżyca. Prosta sprawa. Potem ktoś na Ziemi odpaliłby laser, odebrał echo tego sygnału, i zmierzył odległość co do centymetra. W ten sposób można by było śledzić ruch Księżyca. To miało sens. Bob Dicke przedstawił swój pomysł NASA, kiedy ta rozpoczęła program Apollo. NASA powiedziała: W porządku. Dicke dodał, że mógłby taki sprzęt skonstruować we własnym zakresie. Przedstawił kosztorys: szklane sześciany można było kupić w Princeton, po 25 dolarów za sztukę; pozostałe elementy można było przygotować w uczelnianych warsztatach za 2,5 tysiąca dolarów. Całość kosztowałaby więc 5 tysięcy dolarów. NASA powiedziała: Świetnie, tylko, że my się tym zajmiemy. I zrobili – w charakterystycznym dla siebie stylu, z przetargami i tak dalej. Sprzęt został zbudowany. Dokładnie tak, jak go zaprojektował Dicke. Z tym, że kosztował 600 razy więcej [śmiech]. Taki jest stan rzeczy.

Wiele osób jest przekonanych, że możemy wrócić w przestrzeń kosmiczną – i  zrobić to szybciej, wygodniej i dużo taniej niż NASA. Nie mam pojęcia, czy rzeczywiście potrafią, ale warto spróbować. To możne pchnąć całą sprawę powrotu w kosmos naprzód. Mam przyjaciela imieniem Lee Valentine, który jest w to poważnie zaangażowany. Prowadzi firmę SpaceX. Wynalazł nowy rodzaj silnika rakietowego, dużo lepszego, jak twierdzi, niż wszystko, co ma NASA. Łączy zalety silników na paliwo ciekłe i stałe. Zobaczymy. Dużo się będzie działo w ciągu najbliższych 10 lat.

Jaka strategia podboju kosmosu ma najwięcej sensu?

Powiedziałbym, żeby nie robić wielkich planów. Technologia jeszcze nie dojrzała. NASA zadała sobie wiele trudu, by skonstruować rakiety nośne, a teraz nie wiedzą, co wynosić na ich pokładzie. Nie wiemy, czego będą potrzebować przyszłe kolonie kosmiczne. Jedna rzecz udała się NASA znakomicie – odłączenie nauki od spraw związanych z gatunkiem ludzkim. Naukowe programy NASA odnoszą wielkie sukcesy, ale zatrzymują ludzi na Ziemi. Tak się robi naukę. Jeśli chce się wysłać w kosmos ludzi, nie należy udawać, że się to robi z powodów naukowych.

A co pan sądzi o Międzynarodowej Stacji Kosmicznej?

Wszystko zależy od miejsca siedzenia. W zeszłym roku wybrałem się do Bajkonuru. Było to bardzo oświecające, bo poznałem rosyjski punkt widzenia na jej temat – bardzo różniący się od naszego. Oni czują, że stacja należy do nich. Zresztą jest to w zasadzie ich projekt. Bardzo mi się podoba to, że myślą stuleciami, nie dekadami.

Skala 10-letnia jest w sam raz dla misji bezzałogowej. Ale myśląc o misjach załogowych, o kolonizacji, to by nie miało sensu. Kiedy się spojrzy na program Apollo z tego punktu widzenia, okaże się, że był najzwyczajniej durny. Kennedy postanowił w ciągu dekady wysłać człowieka na Księżyc i sprowadzić go z powrotem. To jedna z najgorszych decyzji, jakie można było podjąć. Gwarantowała, że nie będzie żadnego dającego się utrzymać programu. Polecieli na Księżyc i po zawodach.

Twierdzi pan tak mimo sukcesu technologii, które powstały przy okazji programu Apollo?

Tak naprawdę nie było niczego poza szumem w mediach. Program umarł, bo jego utrzymanie było zbyt kosztowne. Gdyby Kennedy zapowiedział program kolonizacji Księżyca na 100 lat, to dziś już byśmy tam byli. I zapewne na Marsie też.

Jest pan jednym z niewielu uczonych, którzy od lat wyrażali troskę o długofalową przyszłość ludzkości.

Powiedziałbym, że teraz to bardzo modne – martwić się o los ludzkości. Dziś z pewnością nie jestem osamotniony. Prawie każdy jest zatroskany. W rzeczywistości jestem dużo większym optymistą niż większość moich przyjaciół. Zapewne dlatego, że mam mnóstwo wnuków – a ich nic nie niepokoi, więc dlaczego ja miałbym się martwić? A przecież to właśnie oni będą musieli się zmierzyć z przyszłością.

To jedyna przyczyna pańskiego optymizmu?

Nie, ale to pomaga. Głównym powodem jest fakt, że dojrzewałem podczas II wojny światowej, która była czasem okropnym (oczywiście w Polsce stokrotnie okropniejszym). A mimo to wciąż żyjemy. Jeśli przetrwaliśmy tamtą wojnę, to damy radę i obecnym problemom.

Ta wiara w przyszłość jest niezmienna?

Na dość stałym poziomie. Wtedy, w latach 30., naprawdę sądziliśmy, że sytuacja jest beznadziejna. Gorsza na wiele sposobów niż obecna. Zanieczyszczenie powietrza było większe. Dorastałem w Anglii, gdzie wszystko było czarne od sadzy. Tamiza była tak brudna, że wyzdychały wszystkie ryby. Ekonomia była w zapaści głębszej niż współczesna. Bezrobocie wynosiło 25 proc. A na dokładkę był Hitler!

Ale czy te dwie i inne wojny nie oznaczają, że jako ludzkość wciąż popełniamy jednakowe błędy? Te same, tylko coraz większe.

Pewnie ma pan rację. Wiele jest rzeczy, które mogą się zdarzyć dziś, a nie mogły zdarzyć wtedy – ale podstawowe problemy pozostają jednakowe. Spodziewaliśmy się, że II wojna będzie wojną biologiczną, z zarazami wycinającymi ludzkość w pień. Zakładaliśmy, że tak właśnie umrzemy, ale to nie nastąpiło.

Dziś nie jest gorzej niż kiedyś. Z jakiegoś powodu pomysł wykorzystania broni biologicznej nie wydał się dobry nawet Hitlerowi. W pewnych kwestiach nawet nasi wrogowie okazują się zaskakująco rozsądni. A nie wydaje mi się, by którykolwiek z naszych obecnych wrogów był porównywalny do Hitlera. Większość z nich to totalni idioci, a nie w rozmyślny sposób źli ludzie.

Może mamy, jako gatunek, jakiś taki wewnętrzny bezpiecznik, który wyskakuje, kiedy stajemy przed możliwością wykorzystania broni totalnej? Może dałoby się to wyjaśnić w kategoriach ewolucyjnych?

Nie powiedziałbym, że całkowita zagłada jest wykluczona. Darwin tego nie mówił. Chodzi głównie o łut szczęścia. Ewolucja jest napędzana głównie przypadkowością. Niczego nie można więc wykluczyć, ale prawdą jest, że zostaliśmy wszyscy obdarzeni pokaźną ilością zdrowego rozsądku. Kiedy sprawy mają się kiepsko, zaczynamy działać wspólnie. Przetrwaliśmy parę ostatnich milionów lat, przetrwaliśmy przeróżne kataklizmy. Nie przez przypadek bardzo dobrze się adaptujemy. Jesteśmy tu dziś, właśnie dlatego, że dobrze się adaptujemy.

Pisał Pan kiedyś, że "architektura Wszechświata jest spójna z hipotezą, że umysł odgrywa w nim arcyważną rolę".

Zgadza się.

Ale co to właściwie znaczy?

Oczywiście nie wiem. Ale jedną rzecz wiem: Wszechświat jest na wiele sposobów bardzo gościnny dla życia, które może wykorzystać wiele jego własności. Na przykład wodę, która wyjątkowo pasuje do życia, jakie znamy. Można sobie wyobrazić wszechświat, w którym woda zachowuje się bardziej jak rtęć, albo jakaś inna ciecz. Woda jest bardzo dziwną substancją. Być może umysł jest czymś, co w dalekiej przyszłości przejmie kontrolę nad Wszechświatem. Możliwe. Jak się wydaje, jesteśmy dopiero w połowie ewolucji kosmosu. Inteligentne stworzenia, ludzie czy ktoś inny, mają więc jeszcze czas na przeorganizowanie Wszechświata. Może takie właśnie mamy zadanie. W każdym razie warto się nad tym zastanowić.

W książkach wielokrotnie wspomina Pan też o bogu. Jaki jest ten Pański bóg?

O tym też wiele więcej nie zdołam powiedzieć, ale jasne wydaje mi się, że świat jest pełen tajemnic, i to, co zrozumieliśmy, stanowi zaledwie niewielką jego część. Bóg jest więc po prostu innym słowem na nazwanie tajemnicy. To nienowy pomysł. Ludzie robią to od tysięcy lat. Bóg jest tym, o czym nie możesz mówić. To chyba byłby z grubsza mój punkt widzenia – uświadomienie sobie, że jesteśmy tak daleko od pełnego zrozumienia Wszechświata, jak mrówka od pojęcia tabliczki mnożenia. Między tym, co wiemy, a tym, co się naprawdę dzieje, jest ogromna luka. Wypada więc zachować pokorę. Moja religia przypomina jakiś rodzaj hinduizmu. Nie trzeba w nic wierzyć. Wystarczy przyznać, że jest multum rzeczy, których nie rozumiemy. Nie wyobrażać sobie, że dostrzegamy całą opowieść. To szczególnie prawdziwe dla nauki. Idea, że wyjaśni ona wszystko, wydaje mi się absurdem. Można więc powiedzieć, że bóg jest tym, czego nie obejmuje nauka.

 

Freeman Dyson, urodzony w Wielkiej Brytanii w 1923 r., od lat żyjący w Ameryce, zawsze dla dobra ludzkości kwestionuje wszelkie ortodoksyjne opinie. Łączy wyrafinowany humor rodaków Szekspira z amerykańskim nieskrępowaniem konwenansami. Mawia, że lepiej się pomylić, niż być nijakim. W kontaktach osobistych pozostaje przy tym osobą nadzwyczajnie czarującą.

Choć sam siebie nie uważa za prawdziwego naukowca, lecz raczej człowieka od trudnych problemów, bez niego współczesna fizyka byłaby znacznie uboższa. Współtworzył, z Richardem Feynmanem, Julianem Schwingerem i Sin-Itiro Tomonagą, kwantową elektrodynamikę. Z wielkim powodzeniem zajmował się fizyką ciała stałego i fizyką matematyczną. Obdarzony niespokojnym duchem Dyson kiepsko przystawał do klasycznego obrazu uczonego i prawdopodobnie dlatego nie otrzymał Nagrody Nobla, mimo że w pełni na nią zasługuje. (Otrzymał za to medale Lorentza i Maxa Plancka, nagrody Enrico Fermiego i Templetona). – W moim życiu najważniejsze są trzy sprawy: rodzina, przyjaciele i praca. Nauka jest dla mnie raczej fachem wyuczonym, bo przypadkiem okazałem się w tym dobry. To rodzaj hobby – mówi Dyson, ojciec sześciorga dzieci.

Dyson nie tylko obserwował, ale i wpływał na przebieg historii XX w. Kiedy wybuchła II wojna światowa, trafił do RAF Bomber Command, któremu podlegały dywizjony bombowe Królewskich Sił Lotniczych. Była to, jak zapisał, „wielka organizacja zajmująca się paleniem miast i zabijaniem ludzi”. Zdając sobie sprawę z tragizmu sytuacji, Dyson obliczał, jak zrzucać bomby na niemieckie miasta, wśród nich Berlin i Drezno, by spowodowały maksymalne zniszczenia. Wspomnienia z tego okresu zawarł w książce „Disturbing the Universe”, niemal równie przejmującej jak pisana ze zgoła innej perspektywy „Rzeźnia numer pięć” Kurta Vonneguta. Brał czynny udział w działaniach na rzecz rozbrojenia. Jest członkiem na wpół mitycznego panelu doradczego JASON, którego członkowie podpowiadali rządowi USA odpowiedzi na pytania związane z nauką, obronnością czy zdrowiem publicznym. Był przeciwnikiem wojny w Wietnamie, wojny w Zatoce, inwazji na Irak.

Na przełomie lat 50. i 60. brał udział w projekcie Orion, zakładającym użycie ładunków jądrowych do napędzania statków kosmicznych. To on spopularyzował pomysł gigantycznych sfer (zwanych potem sferami Dysona) otaczających gwiazdy. Dostatecznie zaawansowane technicznie cywilizacje mogłyby (w teorii) konstruować takie obiekty, czerpać energię z gwiazd i sukcesywnie kolonizować kosmos. Szukajmy we Wszechświecie śladów istnienia podobnych sfer (promieniowania podczerwonego), a znajdziemy obcych – zachęcał Dyson w 1959 r. Pisał o modyfikowanych genetycznie drzewach, którymi można by obsadzać komety i zamieniać je w obiekty zdatne do zaludnienia. 88-letni Dyson nie przestaje intrygować, a niektórych irytować. Klimat się ociepla, przyznaje Dyson, ale poza tym wiemy naprawdę niewiele. Mamy poważniejsze problemy – głód, bieda, choroby – do rozwiązania w pierwszej kolejności.

Fizyka spotykamy w Institute for Advanced Study w Princeton, niewielkim, elitarnym ośrodku rozmyślań, w którym uczeni nie muszą sobie zawracać głowy wykładami. Pracowali tu Albert Einstein, Kurt Gödel, John von Neumann, Paul Dirac, Erwin Panofsky, Hermann Weyl i inni.

Polityka 12.2011 (2799) z dnia 18.03.2011; Nauka; s. 78
Oryginalny tytuł tekstu: "Urodzony heretyk"
https://www.polityka.pl/tygodnikpolityka/nauka/1513882,3,o-przyszlosci-nauki-ziemi-i-ludzi.read